Dựa vào đề thi THPT quốc gia 2018 môn tiếng Anh, tôi xin chia sẻ một chút về việc ra đề thi dựa trên gốc nhìn từ việc phân tích ngữ liệu (corpus).

Câu số 8, mã đề 419. Đáp án là danh từ ‘lapse’

Phân tích 2 bộ ngữ liệu tiếng Anh, tôi thấy rằng
– ‘lapse’ xuất hiện 1 lần trong ngữ liệu 760.000 từ
– ‘lapse’ xuất hiện 33 lần trong ngữ liệu 3 triệu từ

Trong ngữ liệu, danh từ ‘lapse’ không được dùng độc lập. Nếu tra trong từ điển Cambridge 4th, danh từ ‘lapse’ cũng không được liệt kê trong khung tham chiếu tiếng Anh châu Âu (CEFR).

Trong 34 lần xuất hiện trong cả 2 ngữ liệu tôi vừa đề cập ở trên, danh từ ‘lapse’ gần như chỉ đi với từ ‘time’, tạo thành từ ghép ‘time-lapse’.

Tôi có thể khẳng định rằng, đề thi kiểm tra danh từ ‘lapse’ không có giá trị gì cả, nhất là đối với học sinh trung học phổ thông tại Việt Nam. Với học sinh trung học, học từ này cũng chưa cần thiết phải học. Và nếu học, học cụm từ ‘time-lapse’ trước thì còn có tính ứng dụng hơn (mặc dù đây là từ chuyên môn trong lĩnh vực đặc thù).

Đối với câu số 8 trong đề thi mã đề 419, thí sinh làm đúng thì cũng hẳn đã giỏi. Nếu không biết thì cũng không thể khẳng định là yếu kém. Giá trị khảo thí của câu này hoàn toàn không có. Trong mã đề thi 419, đây không phải là câu duy nhất mắc phải lỗi này. 

Theo phân tích của tôi, nhiều đề thi THPT quốc gia môn tiếng Anh những năm qua đều có những câu trắc nghiệm rất yếu về mặt ngôn ngữ học. Nhiều bài thi tiếng Anh khác tại Việt Nam cũng mắc phải lỗi này, điển hình là hệ thống bài thi chứng chỉ quốc gia A-B-C (hiện hay không còn được sử dụng phổ biến). Rất nhiều câu hỏi trắc nghiệm được xây dựng hoàn toàn không có giá trị về ngôn ngữ lẫn ứng dụng thực tế.

Ngoài những yếu tố về phương pháp giảng dạy, tâm lý thì tất cả đề thi ngôn ngữ nói chung phải dựa trên nền tảng ngôn ngữ học ứng dụng mới đảm bảo được độ tin cậy (reliability), tính chính xác (validity) và phản ánh thực tế ngôn ngữ (authenticity).

Đứng ở khía cạnh ngôn ngữ học, việc giảng dạy và học tập tiếng Anh nên được thực hiện (tối thiểu) theo quy trình 3 bước như sau:

  1. phân tích ngữ liệu để chọn ra kiến thức và kĩ năng ngôn ngữ cốt lõi (ngữ liệu được tổng hợp phải chuyên biệt và kết tinh ngôn ngữ ở mức độ cao)
  2. xây dựng khung chương trình, giáo trình và hệ thống tài liệu giảng dạy xoay quanh kiến thức và kĩ năng cốt lõi
  3. thiết kế hệ thống bài thi, kiểm tra và đánh giá học viên bám sát vào khung chương trình đã nêu trên, kết hợp soi chiếu với ngữ liệu

Tuân thủ quy trình nêu trên một cách nghiêm túc và chặt chẽ, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng những khung chương trình và giáo trình giảng dạy tiếng Anh hiệu quả, có giá trị bền vững qua nhiều năm và rút ngắn thời gian giảng dạy đến mức tối đa. Đi từ ngôn ngữ học là đi từ gốc trong việc giảng dạy tiếng Anh.

Quy trình nêu trên tuy đơn giản nhưng đòi hỏi năng lực ngôn ngữ, sự am hiểu và sự phối hợp chặt chẽ của đội ngũ chuyên gia ngôn ngữ học ứng dụng và phương pháp giảng dạy ở mức độ rất cao. Rất tiếc, hiện tại, tại Việt Nam và thậm chí nhiều nước trên thế giới, điều này vẫn chưa thể thực hiện được.