Chuyên mục
GÓC NHÌN ĐẠO HỌC PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY TỔNG HỢP

#134 – VẤN ĐỀ CỦA DẠY DỊCH

Cuối giờ môn Viết có một em sinh viên hỏi thầy cụm từ “auto recycle tax” nghĩa là gì, em đó đang học môn dịch. Thầy nói là không biết, cũng chưa nghĩa ra loại thuế nào trong tiếng Việt mà mình biết. Thuế giá trị gia tăng (VAT – value added tax) hay thuế thu nhập (income tax) thì thầy còn biết chứ hàng trăm loại thuế khác thì xin thua. Thầy hỏi em đó tra cứu chưa, em nói có tra rồi nhưng không có tìm thấy.

Nhìn cụm từ này thì thầy nghĩ “auto” có thể là “tự động“, liên quan đến “ô tô” chăng? Vậy chắc là một loại thuế liên quan đến việc tái chế ô tô? Nghĩ vậy thôi chứ thầy cũng không chắc. Thầy nói em đi hỏi thầy cô dạy môn này luôn đi. Em này nói đây là phải tự tra cứu.

Thầy cũng gặp vài trường hợp như thế này trước đây. Nhân chuyện này, nói thêm một chút về phương pháp dạy.

Trong việc dạy ngôn ngữ Anh, có thể tạm chia ra nhiều nhóm môn học; trong đó, thầy tạm gọi một nhóm là kĩ năng thực hành ngôn ngữ [nền tảng tổng quát/ học thuật/ định hướng học thuật] là nghenóiđọcviết. Một nhóm khác là những môn kĩ năng nghề nghiệp, ví dụ như biên dịch hay phiên dịch.

Nếu nhóm môn đầu là phải học để có nền tảng kiến thức và kĩ năng ngôn ngữ, chuẩn bị cho giai đoạn tiếp theo, thì những môn sau là học để bước ra làm ngay. Ví đặc tính cơ bản này mà việc dạy phải khác nhau.

Đối với nhóm môn đầu tiên, việc dạy phải mang tính gợi mở, sinh viên phải vận động nhiều. Đơn cử một ví dụ cơ bản, ở mức độ từ, đó là sinh viên phải chủ động nghiên cứu vấn đề, cùng khảo cứu, phân tích, và sau đó phải đảm bảo đủ kiến thức để hình thành được một cụm danh từ, ví dụ như ở trên, thấy cụm từ “auto recycle tax” là hiểu ngay, đó là “a kind of tax which involved auto recycle/ recycle of auto” hoặc “a kind of tax which people have to pay on recycle of your car”?

Nếu chuyển nghĩa cụm từ “auto recycle tax” sang tiếng Việt được thì càng tốt, còn không thì cũng không vấn đề gì, vì nếu dạy theo “direct method“, tức là 100% bằng tiếng Anh thì việc chuyển ngữ này cũng không quan trọng, cứ hiểu trong đầu vậy là đạt.

Khi dạy nhóm môn kĩ năng thực hành ngôn ngữ [nền tảng tổng quát/ học thuật/ định hướng học thuật] thì, lý tưởng nhất, là chương trình phải đủ thời gian để sinh viên có thể vừa học tại lớp, vừa tự học tại nhà, tự tra cứu, so chiếu từ đó hình thành kiến thức và kĩ năng nền tảng, những thứ này sẽ đi theo đến suốt đời nếu vẫn còn làm việc liên quan đến chuyên môn tiếng Anh. Vì vậy, trong trường hợp này, việc sinh viên cần có thêm một số bài tập để làm, phải tự lên thư viện, dùng Internet tra cứu là chuyện cần làm.

Tuy nhiên, đó là nói theo lý thuyết trong điều kiện lý tưởng. Thực tế, rất khó có đủ thời gian và tài nguyên để học dài ngày, và trong bối cảnh xã hội như hiện nay, học dài ngày là phí thời gian. Phải dạy và học nhanh và thực dụng, đúng trọng tâm, đúng kiến thức và kĩ năng cốt lõi. Để thực hiện được việc này, không có cách nào khác là phải dựa vào nền tảng ngữ liệu.

Đối với nhóm môn kĩ năng nghề nghiệp thì cách tiếp cận là rất khác, điển hình như biên dịch. Dù là biên dịch tổng quát hay biên dịch chuyên ngành thì một yêu cầu quan trọng là phải có định hướng học tập trung, thực tế, tức là, học xong là làm ngay, không rề rà mất thời gian.

Quá trình giảng dạy biên/ phiên dịch, dù theo cách gì thì cũng phải bao gồm 2 bước sau:

Thứ nhất, xây dựng ngữ liệu chuyên ngành (specific corpus) chuyên dùng cho biên dịch. Ngữ liệu đó là tập hợp hàng trăm ngàn văn bản có chất lượng, đạt tiêu chuẩn ngôn ngữ, vừa bao quát, vừa tập trung. Từ ngữ liệu này mà hình thành danh sách từ cụm từ chuyên ngành cốt lõi. Nếu dịch kinh tế thì phải có ngữ liệu kinh tế, dịch kĩ thuật thì phải có ngữ liệu kĩ thuật v.v. Từ điển chuyên ngành là cần thiết, giáo trình, tài liệu tham khảo cũng cần thiết, nhưng chỉ có nhìn vào ngữ liệu thì mới hiểu rõ được thực tế bản chất ngôn ngữ như thế nào. Không đi từ ngữ liệu, thì xem như không có gốc. Không có ngữ liệu chuyên ngành thì không thể bắt đầu dạy và học môn này.

Thứ hai, cung cấp toàn bộ từ và cụm từ, nói cách khác, chính là những thuật ngữ, khái niệm chuyên ngành cốt lõi cần phải nắm vững. Sinh viên phải được cung cấp cụ thể và rõ nghĩa Anh – Việt, cái nào cần biết trước, cái nào cần biết sau, biết đúng cái cần biết. Tất cả phải đầy đủ, toàn diện và “tinh chất”, vì đây là cái cốt yếu của việc học biên dịch; đó là phải làm sao để xây dựng được vốn từ cốt lõi và “đủ dày” trong lĩnh vực đang hướng tới. Nếu hiểu được ngữ liệu chuyên ngành thì sẽ biết cần cung cấp cái gì và học cái gì trước, cái gì sau. Học từ gốc rễ, học đúng hướng là bước ra thị trường lao động sẽ làm được việc ngay.

Việc bạn sinh viên vừa rồi phải tìm tự tra cứu cụm từ “auto recycle tax” đã phản ánh sự yếu kém nền tảng trong việc giảng dạy dạy biên dịch. “Đồ nghề” phải luôn có sẵn, đầy đủ, chuẩn mực và nhiệm vụ người học là thuộc nằm lòng và có thể ứng dụng ngay một cách linh hoạt; không có lý do gì phải tự đi tìm, vừa mất thời gian, vừa không đảm bảo chính xác.

Hôm trước một em sinh viên [chuyên ngành tiếng Anh] hỏi thầy, bằng cấp của một người chị học tại chức, dịch sang tiếng Anh là gì. Chỗ công ty dịch thuật kia dịch ra là part-time. Có nhiều từ để diễn tả ý tại chức trong tiếng Anh. Trả lời là từ nào đúng sai thì không ích lợi gì. Thầy cho rằng, nếu dịch văn bằng, thì đơn giản là cứ mở bộ luật giáo dục của Việt Nam (bản tiếng Anh) ra xem họ đang dùng từ gì, và dùng theo đó để từ ngữ hợp pháp hóa. Cũng nên lưu ý là nếu dịch để đi nước ngoài, thì phải tìm hiểu xem ở nước kia có cái bằng tương tự như vậy hay không. Nếu có, thì họ dùng từ gì. Dịch thuật loại này, thực ra là nghiệp vụ mang tính khuôn mẫu, đối chiếu, có sẵn đồ nghề, chỉ việc đem ra sử dụng, không việc gì phải đem tra cứu, tranh luận.

Hai bước mà thầy vừa đề cập ở trên, nếu không được thực hiện, thì việc giảng dạy chắc chắn không thể hiệu quả. Những vấn đề khác như [1] hướng dẫn lý thuyết dịch thuật, cả biên dịch hay phiên dịch, [2] nghiên cứu những văn bản tiêu chuẩn đã dịch để tích lũy kinh nghiệm và kiến thức, hay [3] tập trung dịch chuyên sâu, dịch nhanh, chỉnh sửa [nhanh trong lớp] cho đến khi thông thạo cũng là việc cần thiết; nhưng dù thế nào thì vẫn phải bắt đầu từ ngữ liệu chuyên ngành.

Để dạy đúng, học đúng dù bất kì môn gì, thì đó là chuyện rất phức tạp, tốn kém tài nguyên và công sức. Nhưng làm được, học được thì đẳng cấp sẽ rất cao, rất khác biệt.

Học không đúng cái cần học, học không đúng cách, thì dù là 4 hay 5 năm đại học cũng giống như kì nghỉ dài ngày.

Tham khảo bài viết