Dành cho các bạn học sinh phổ thông chưa hoàn thành được ý nguyện hiện tại, những bạn chưa có đủ sự chuẩn bị để vào được một trường đại học mà mình mong muốn.


Thế hệ của cậu dì tôi lớn hơn tôi khoảng 10 tuổi. Khi tôi học lớp 3 thì họ đã thi đại học. Thời đó, mỗi trường đại học thi bằng đề riêng, thời gian tổ chức thi khác nhau, nên những ai học giỏi hay đăng kí thi 2-3 trường. Lúc đó, sẽ có huyền thoại đậu 3 trường đại học, rất danh giá, cũng như bây giờ, em học sinh được 8 trường cấp học bổng.

Tôi còn nhớ lúc đó, mấy cậu dì ngồi ăn cơm, “band” đó ai cũng đậu nhiều trường đại học. Mẹ tôi kéo tôi lại, hỏi một cậu đậu 3 trường, “Mai mốt thằng T. (tên tôi ở nhà) có học giỏi giống con nổi không H.?”. Mẹ tôi sau đó còn dặn đi dặn lại, phải học giỏi như các cậu dì ở đây. Người lớn nói sao thì con nít nghe thôi, chứ lúc đó biết đại học là cái quái gì đâu.

Bây giờ nhóm cậu dì này cũng đã hơn 40 tuổi, tình cờ tôi biết thì cuộc sống cũng bình thường, về mặt nghề nghiệp, thành đạt có, khó khăn có. Có người là luật sư, kĩ sư và ông cậu đậu 3 trường năm xưa thì cũng bình thường. Ý tôi là, hiện thời, chưa ai là nhà khoa học hàng đầu, giám đốc của công ty trăm tỷ hay kĩ sư cao cấp của một tập đoàn lớn. Nói chung, về nghề nghiệp, khá thì có, làm công ăn lương, chứ không mấy ai trong “mâm cơm đại học khủng” năm ấy đủ tầm thành người xuất sắc trong lĩnh vực của mình. Một nhóm người cũng bình thường thôi. Người như vậy, ngoài xã hội có đầy.

Vấn đề là đậu 1, 3 hay 5 trường đại học thì cũng chỉ học được một trường. Vậy ban đầu, thích trường nào, thi trường đó, mình giỏi thì mình chắc chắn đậu, thi một trường chứ mất công thi nhiều trường để làm gì, cùng lắm là thi thêm một phương án B đề phòng rủi ro. Chỉ cần thế thôi.

Người giỏi thực sự phải là người hiểu mình, biết được năng lực của mình, biết mình muốn gì, khá vững tin vào lựa chọn, đánh phát nào, trúng phát đó. Nếu không như vậy, thì cũng hên xui may rủi thôi. Thực sự thì khi học phổ thông có thể học giỏi hơn nhau nhưng không nhiều bạn đủ chín chắn hay đủ tầm cỡ để làm gương hay để người khác phải noi gương.

Có một điều rất quan trọng là phải xác định mình thích cái gì, giỏi nhất ở cái gìcó khả năng xin được việc làm với cái giỏi đó hay không. Tuy nhiên, học sinh phổ thông ở Việt Nam gần như không biết được cái này và cũng không có mấy ai đủ tầm tư vấn cho nên việc chọn trường và chọn ngành nghề rất tù mù. Muốn hỏi thì phải tìm đúng người, đó phải là chuyên gia thứ thiệt, học vấn kinh nghiệm dày dặn, đúng chuyên môn, đầy thành tích, có có sự giao tiếp, quan sát và đánh giá người học đầy đủ, thì may ra mới có thể phần nào gợi ý tương đối chính xác. Gọi là sư phụ đưa lời khuyên.

Theo các bạn, trong mấy trăm ngàn học sinh phổ thông, thì bao nhiêu ngàn sẽ được giúp đỡ để hiểu rõ mình, để xác định được bản thân thích cái gì, giỏi nhất ở cái gìcó khả năng xin được việc làm với cái giỏi đó hay không. Đó là còn chưa kể đến những yếu tố khác và nhiều biến cố không thể lường trước trong cuộc sống.

Tính hên xui may rủi trong xã hội này rất cao, vì việc đào tạo và nghề nghiệp không có liên quan gì mấy; và cũng không hề có sự minh bạch. Nhiều khi, sinh viên đi học còn không biết thông tin về “ông thầy bà cô”, những người đang dạy mình có thành tích thế nào, kinh nghiệm làm sao, đủ tầm cỡ để dạy mình hay không, thì đừng nói gì những chuyện xa xôi. Vào đại học, gặp vài trường hợp “tào lao bí đao” thôi thì các bạn sinh viên cũng đủ “sấp mặt”.

Chúng ta có thể có chút nổi trội về năng lực, và khả năng có đôi chút khác nhau, nhưng chúng ta rất khác nhau về hoàn cảnh gia đình, môi trường sống, cơ hội và sự may mắn v.v. Học sinh nghèo học giỏi [theo chuẩn giỏi của trường học] và đậu 3 trường đại học cũng chưa chắc đã bằng người bạn học trung bình nhưng ba mẹ là sếp sở công thương. Học sinh giỏi vùng sâu vùng xa thì chắc gì đã hơn hơn sinh trung bình khá, nhà mặt tiền quận 1 Sài Gòn. Có em học viên lớp tôi, đang làm cho một văn phòng luật sư ở Sài Gòn, có lần nói chuyện chơi, bảo rằng, “thằng kia lớp em, học dốt như gì, toàn mượn tập em, ra trường làm ở sở tư pháp tỉnh đó thầy, ba nó dọn chỗ cả rồi”. Đó là một sự thật trong xã hội Việt Nam mà ai cũng biết. Tôi nghe quá nhiều điều huyễn hoặc về giáo dục và đào tạo.

Sự thành công của mỗi người trong khía cạnh nghề nghiệp nói riêng, là tổng hoà của rất nhiều yếu tố mà không có một công thức hay tỷ lệ cụ thể gì cả. Nói đơn giản là số mệnh.

Lưu ý, tôi không hề có ý bài xích gì chuyện học giỏi. Đi học thì hiển nhiên phải cố gắng học giỏi, giỏi ở đây thường được hiểu là biết nhiều kiến thức, thi đạt điểm cao. Nhưng đó chỉ là một yếu tố. Sự cố gắng phải gắn liền với sự đúng hướng, được người thực sự giỏi dìu dắt, hiểu được bản chất của việc học, những môn cần học, và cố hết sức để học theo hướng đó. Ra trường, dựa vào điều này và gặp điều kiện thuận lợi thì may ra phát triển.

Cho nên, cố gắng là phải cố gắng đúng hướng thì mới có lối đi, chứ chỉ cố gắng và nỗ lực thôi thì chưa đủ; và một yếu tố rất quan trọng khác là sự may mắn. Xã hội Việt Nam, sự may mắn không thua gì sự học giỏi [ở trường].

Chúng ta đa phần là người bình thường thôi, có thể khác nhau một chút về sự thông minh, nhưng rất khác nhau về hoàn cảnh gia đình, môi trường sống, cơ hội và sự may mắn v.v. Có số mệnh cả rồi, cứ thoải mái đi các bạn.

Đừng nhìn ngang nhìn dọc nhiều quá, cứ là chính mình là được. Người xưa dạy, sống theo mình chứ đừng sống theo thời. Phải hiểu, sống thật với mình, cố gắng dò đường, còn lại, cứ để mai tính. Hên hay xui thì cũng khó nói trước.


Tham khảo bài viết