#61 – PHƯƠNG PHÁP LUẬN SÁNG TẠO?!

Hồi lâu tôi có nghe môn học tên là “Phương pháp luận sáng tạo”. Gần đây, một bạn sinh viên đưa cho xem thời khoa biểu cá nhân, trong đó bạn đăng kí môn này là môn tự chọn.

Môn này có tên gọi là “creatology”, đại khái sẽ dạy những công cụ và phương pháp để nâng cao hiệu suất và về lâu dài là giúp con người “sáng tạo”. Có vài ý chia sẻ với các bạn như sau, đọc chơi cho vui. 

Thứ nhất, đứng trên góc nhìn ngôn ngữ học.

Muốn sáng tạo, phải hiểu rõ nguồn cội của từ này theo cách “cực kì truyền thống”. Trong xã hội người thường, sáng tạo không thể xây dựng từ “hư không”. (người có ngộ tính sẽ hiểu “hư không” theo nghĩa khác).

Sự sáng tạo có danh từ trong tiếng Anh là “creativity” (sự sáng tạo), “creation” (việc tạo ra), và tính từ “creative” (tính sáng tạo) và được cấu tạo từ động từ “create”.

Động từ “create” được định nghĩa

  • “make something new hoặc “invent something.” (Cambridge 4th)
  • “to make something exist that did not exist before” (Longman 6th)

Truy về nguồn gốc, động từ “create” là thể quá khứ của động từ “creare” trong tiếng Latin, mang những nghĩa sau “to create” (tạo ra cái mới), “to appoint” (chỉ định), “to cause” (gây ra), “to set up” (thết lập).

Rõ ràng, việc truy về nguồn cội giúp ta hiểu rõ nghĩa của một từ khá toàn diện. Theo nguyên gốc, sáng tạo đâu chỉ là tạo ra. Chúng ta quen cảm nhận theo cách hiểu cá nhân trong tiếng Việt, học từ tiếng Anh thì lại học không đầy đủ, nên “mất căn bản” thậm chí từ trong tư duy.

Từ vựng trong tiếng Anh vay mượn từ khá nhiều ngôn ngữ khác nhau; cho nên, về mặt ngôn ngữ học, thì ngữ nghĩa của từ nhiều lúc rất bị hạn chế. Muốn hiểu rõ, phải truy về nguồn cội, việc này là rất phức tạp.

Cũng vì lý do này, học bất kì môn gì, hoặc kĩ năng gì từ tiếng Anh chưa hẳn đã là học đúng; và việc học từ những bản dịch Anh – Việt thì càng tệ hại hơn rất nhiều, rất méo mó. Người tư duy thông thường, học sai mà chẳng biết mình sai. Dạy và học từ bản dịch là học cạn. Dạy và học là phải có sự truy nguyên nguồn cội.

Và cũng vì lý do nên trên, giảng viên, dù không dạy ngôn ngữ, thì ít nhất cũng cần phải học thông thạo một ngoại ngữ từ thế giới văn minh Tây phương, ví dụ như tiếng Anh, Đức, Pháp Hi Lạp v.v. hay thậm chí từ ngôn ngữ của Đông phương như tiếng Trung Quốc hay Hindu. “Giáo sư tiến sĩ” Việt Nam, rất nhiều người dốt ngoại ngữ, thì lấy gì mà hiểu sâu.

Vì ngôn ngữ là kết tinh văn hóa, nên giáo viên dạy bất kì môn gì hoặc kĩ năng gì trong bất kì lĩnh vực nào cũng đều phải là bậc thầy ngôn ngữ thì mới đủ nền tảng đi sâu, nhìn rõ bản chất vấn đề. Cho nên, dạy học, không phải chuyện “dễ” nếu hiểu cho đúng.

Quay lại vấn đề phương pháp luận, trước khi bắt đầu học “phương pháp luận sáng tạo”, học viên cần phải biết là sẽ học bằng ngôn ngữ gì, giáo trình gì, người dạy là ai, nền tảng thế nào và đã thành đạt thành tựu chuyên môn gì hay chưa. Nếu không học với bậc thầy thì bạn học môn này cũng không được lợi ích gì đáng kể. Đây là lĩnh vực rất “kén” người dạy. Phải học với “đại tôn sư”, không học với giảng viên thông thường.

Một cái khó khác, đó là, bậc thầy tư duy thì rất khó tìm; và bản chất thì khái niệm này cũng khá mơ hồ, chưa có công cụ định lượng hay định tính gì để “cân đo đong đếm” và đánh giá.

Thứ hai, nhìn nhận ở góc độ nhận thức, tạm lấy thang Bloom’s Taxonomy tham khảo. (Bản thân tôi cũng không hẳn đồng ý với thang Bloom, nhưng nếu cần một cái gì đó để tham chiếu và tránh gây tranh cãi thì đem thang Bloom ra là tốt nhất, chí ít là vì cả hệ thống khung chương trình đào tạo và đề cương chi tiết trong giáo dục đại học Việt Nam đang được xây dựng dựa vào thang này.)

Chiếu theo thang Bloom, “create” là bậc cao nhất.

Trong rất nhiều bài viết của mình, tôi cho rằng, đại đa số học sinh, sinh viên và người học nói chung tại Việt Nam, chỉ cần đạt tới mức “apply” (áp dụng) là mừng lắm rồi. Hai cấp độ “remember” và “understand” thậm chí rất nhiều người học còn chưa đạt nổi.

Vươn từ mức độ “apply” đến “analyze” (phân tích) và “evaluate” (đánh giá) là một chặng đường rất dài. Cho nên dạy “create” là chưa cần thiết với đại đa số người học, nếu không muốn nói là việc “chưa học bò đã lo học chạy”, rất thừa thải.

Cá nhân tôi cho rằng, “create”, “evaluate” hay “analyze” là việc những tự động. Khi nào người học đã hoàn toàn làm chủ kiến thức và kĩ năng, tự dưng bộ não “kì diệu” của học sẽ làm những việc còn lại, đó là “analyze”, “evaluate” hay “create”. Chúng ta đừng cố làm thay bộ não. Xây vựng cái gốc vững chắc, mọi chuyên còn lại sẽ ổn.

Theo những cái tôi nói ở trên, thì đây là “phương pháp luận sáng tạo” là môn học không dành cho đại chúng, và thậm chí cũng không cần dạy. “Sáng tạo” là việc xuất phát từ nội tại mỗi người, đi ra từ bên trong, và đòi hỏi rất cao ở “ngộ tính”. Bộ não con người là một tiểu vũ trụ, nó tự biết cách, không cần người thường chỉ dạy.

Nếu vẫn muốn dạy cho người ta cách “sáng tạo”, trước tiên phải chọn những học viên ưu tú, phải có nền tảng vững chắc và “tố chất” thật sự tốt. Cho người không đủ khả năng, vào lớp nghe cùng lắm là “vui lỗ tai” chứ không ích lợi gì và nhiều khi tốn thời gian.

Chỉ dựa vào những cái tôi vừa nói ở trên, “phương pháp luận sáng tạo” là cuộc chơi của giới “tinh hoa”. Không thể đem ra dạy lung tung, ai cũng đứng lớp được, ai cũng ngồi vào được thì loạn.

Viết cho gọn thì chỉ có vậy, nếu có thời gian, còn đi sâu hơn.


LƯU Ý: Tất cả các bài viết của thầy La Thành Triết chỉ phản ánh quan điểm cá nhân, không mang tính khoa học và không phục vụ mục đích thương mại. Thầy không khuyến khích sự sao chép, đăng tải hoặc chia sẻ ra cộng đồng dưới bất kì hình thức nào.