Một vài sinh viên có hỏi thầy về văn hóa, thầy hỏi môn đó bao nhiêu tín chỉ. Các bạn nói là 2 tín chỉ. Thầy nói, vậy cố gắng qua môn là được rồi, trong lớp có gì thì học nấy.

Hồi lâu, thầy đọc đâu đó một cái đề thi môn Văn hóa Anh (British Studies). Đề hỏi nhiều câu dạng kiểm tra sự thuộc lòng facts & figures. Trong đề có một câu hỏi rất nực cười: “Ở nước Anh, có bao nhiêu câu lạc bộ bóng đá có biệt danh là quỷ đỏ?”. Thầy đố các bạn là fan bóng rổ biết câu trả lời. Còn nhiều câu hỏi tương tự kiểu như vậy.

Đây là những câu hỏi dạng con nít, tức là chỉ yêu cầu đi học đầy đủ, đúng giờ và thậm chí sinh viên nào có đọc báo là biết. Mà thật ra, thầy nói thế này, nếu truy về nguồn cội, thì có chắc cái facts & figures này là đúng không?

Chuyện thứ nhất.

Quê thầy có món lạp xưởng, bán rất nhiều, người dân thành phố mỗi dịp Tết hay tìm về những nơi như quê thầy để mua lạp xưởng. Mua vậy mới chính gốc. Thậm chí giờ dân quê còn quay “clip” làm lạp xưởng, đóng gói hút chân không để giới thiệu.

Mỗi dịp Tết, thầy người bán hàng trên mạng rao bán lạp xưởng nhà làm từ quê thầy, thầy lại mắc cười. Chủ tiệm lạp xưởng thì mua lại từ những lò lớn, u rê đựng bao bao, thịt heo phế từ nhiều nguồn. Cứ đóng gói đẹp, có vẻ sạch, biết cách bán hàng một chút là được. Thật ra, cũng có vài tiệm bán lạp xưởng được, nhưng những chỗ như vậy rất ít. Còn lại, đa phần chất lượng rất lộn xộn. Nói chung thì nếu thèm, cứ ăn một chút cũng được. Nhưng đừng quá chấp chước vào đồ ăn.

Những món ăn gọi là đặc sản vùng miền, nói cho sang thế thôi, chứ có là gì. Nơi nào làm cũng được. Chẳng có bí mật gì cả. Bây giờ thầy ra miền núi phía Bắc, cứ đưa thầy thịt lợn, thầy làm cho mấy kí lạp xưởng y chang miền quê thầy, rồi dán cái nhãn thịt lợn nhồi Tây Bắc hong khói, phơi gió phơi sương. Làm thương hiệu một chút là bán được đặc sản ngay. Sẽ có một cuộc tranh cãi nảy lửa xem hàng của miền nào ngon hơn.

Một chuyện khác, thầy đố các bạn, nước mắm Phan Thiết hay nước mắm Phú Quốc ngon hơn, tốt hơn? Thầy nghe có người nói nước mắm Phú Quốc chỉ ủ trong thùng gỗ, còn nước mắm Phan Thiết có khi ủ trong lu xi-măng hay thùng nhựa, nên độc hại hơn v.v. Thầy không biết là có bằng nước hóa chất dán nhãn nước mắm đang bán trong siêu thị hay không?

Mà Việt Nam đâu chỉ có Phú Quốc hay Phan Thiết biết làm nước mắm, còn có nước mắm Gò Bồi (Bình Định), Cát Hải (Hải Phòng) hay Ba Làng (Thanh Hóa) v.v. Vùng nào cũng có thể làm nước mắm, không gần biển vẫn làm nước mắm được. Dân chỗ nào thích ăn thì đều có thể làm và cũng chỉ nên ăn ở xứ đó. Bảo quản và vận chuyển, thế nào cũng nảy sinh vấn đề. Người xưa có câu “thân thổ bất nhị”, nghĩa là ở xứ nào thì nên ăn đồ ăn xứ đó. Nói vậy cũng là có lý do.

Lúc thầy còn sinh viên, cuối năm, mấy người bạn học quê ở Huế đặt bia Huda Huế vô uống rồi mới về nghỉ Tết. Mấy đứa ở Nam Định thì đặt bia Hà Nội. Xe đò chở vào ngang cổng trường, canh đón lấy bia cũng mệt. Ngon dở là do mình tự huyễn hoặc mà ra, gọi là sống trong tưởng.

Chuyện lạp xưởng, nước mắm hay bia bọt như thầy nói, nhiều cái đã thành định kiến (stereotype). Tức ý kiến đã định hình, ăn sâu trong tâm trí nhiều người, vì một lý do nào đó, và về lâu dài, gần như không thể thay đổi. Mà thật ra, cũng không quan trọng lắm, cũng chỉ là những chuyện nhỏ nhặt, tiểu đạo thế gian mà thôi.

Quay lại vấn đề. Vậy học Văn hóa Mỹ, Văn hóa Anh thế nào đây?

Hoa Kỳ có hơn 50 bang, sống ở đó 50 năm cũng chưa chắc đã đi hết. Nhiều bang có diện tích, dân số và sức mạnh kinh tế còn hơn cả một quốc gia. Vương quốc Anh gồm 4 nước [và nhiều khối cựu thuộc địa], cả đời người có khi chưa đi hết. Cho thầy cô du lịch bên đó vài chuyến, ở vài tháng thì cũng chẳng biết được gì mấy, thậm chí còn chưa thoát được sự ngạc nhiên, ngớ người khi thấy xe điện ngầm, nhà cao tầng v.v.

Thầy hay cười, ở đây bao nhiêu bạn có khả năng đi Anh du học và làm việc? Một quốc gia conservative như Anh, không có chỗ cho dân xứ Việt, đó là chưa kể khí hậu thổ nhưỡng. Thầy ước gì có được số liệu trung thực về cộng đồng người Việt đang học tập và làm việc tại Vương quốc Anh, chứ không phải là vài nhúm người bên Anh nấu bánh chưng, chiếu trên truyền hình dịp Tết.

Nhiều khi mua được cuốn sách văn hoá từ bên Mỹ hay bên Anh gửi về, mừng hú hồn. Nhưng thầy nói, đọc sách vở vậy đọc để biết thêm chút từ vựng, vụn vặt vài điểm văn hóa chứ không có ích lợi gì mấy. Học một chục cuốn sách lớp 5 thì trình độ cũng chỉ là học sinh lớp 5.

Vì như thầy nói ở trên, chỉ riêng cái chuyện lạp xưởng quê thầy, người quê thầy còn chưa biết, hay chuyện chén nước mắm, bia bọt thế nào, ở đâu ngon dở còn tranh cãi nảy lửa. Một người Tây rảnh việc qua Việt Nam, biết “lỏm bỏm, lỏn tỏn” về về nước mắm, làm “clip review” nước mắm Phan Thiết với Phú Quốc thì cũng có thể trở thành nhà văn hóa hàng đầu.

Thầy nói, hiện tại học văn hóa chỉ là học facts & figures. Những cái đó chẳng mang lại lợi ích gì cả. Những cái vụn vặt văn hóa như vậy, là tiểu đạo thế gian mà thôi. Không cần biết làm gì cho mất thời gian.


Câu trả lời là, cũng như nhiều môn học ứng dụng mang tính nghề nghiệp khác, dạy và học văn hóa ít ra có những tiêu chuẩn cơ bản như thầy nói ở đây:

Thứ nhất, cần phải chọn những sinh viên đủ năng lực, thực sự cần học nhiều về văn hóa để phục vụ công việc sau này. Đây không phải môn học đại trà, không phải ai cũng cần học và ai cũng được học.

Thứ hai, người dạy phải là bậc thầy am hiểu cổ kim đông tây, hiểu được bản sắc, có cái nhìn độc đáo và sâu sắc, chứ không phải chỉ biết “lớt phớt” văn hóa. Muốn nhìn thấy chân tướng sự việc thì phải có căn cơ và trung dung với tất cả lợi ích.

Thứ ba, thay vì dạy và học những cái facts & figures vụn vặt (cứ ghi thành sách, cho đọc tham khảo), thì nội dung trong tâm phải là những giá trị phổ quát, mang tính cốt lõi. Ví dụ, phải dạy làm sao để hiểu rõ tường tận, ngọn nguồn những hệ tư tưởng (ideology) đóng vai trò nền tảng trong chính trị, kinh tế và xã hội Hoa Kỳ, để hiểu rằng conservatism sẽ là khuynh hướng chính trong chính sách Hoa Kì khi một tổng thống thuộc đảng Cộng hòa nắm quyền. Điều này sẽ được thể hiện qua nhiều chính sách, từ kinh tế, đối ngoại cho tới di dân. Chẳng có gì khó dự báo hay ngạc nhiên cả. Điều này rất căn bản. Dạy và học đúng chất, nói vài lời cũng sáng tỏ vấn đề.

Hiểu tường tường tận điều này, sinh viên sau này tốt nghiệp, có làm giám đốc doanh nghiệp lệ thuộc vào việc xuất khẩu hàng hóa vào Hoa Kỳ, sẽ biết cần điều chỉnh chiến lược tổng thể công ty như thế nào. Khi nào họ có khuynh hướng mở, khi nào họ có khuynh hướng đóng, đóng chỗ nào, và mở chỗ nào. Sách vở thì nhiều, nhưng học và hiểu thực sự thì có bao nhiêu người?

Người làm kinh tế, người làm phiên dịch, hay người làm giáo viên v.v. mỗi nhóm người học với mục tiêu học tập và nghề nghiệp khác nhau cần được tiếp cận văn hóa thao cách khác nhau. Vì vậy, với những môn như văn hóa đưa vào giáo dục đại trà là xem như vứt đi.

Học văn hóa không phải để biết và nói chuyện cho vui, mà phải hiểu tường tận giá trị văn hóa tư tưởng để nâng tầm tư duy, thậm chí dự báo được cả khuynh hướng và tạo thành giá trị. Hoặc là làm được, hoặc là làm không được, chứ không làm dở dở ương ương.