Trong tiếng Anh, “khoa học” là “science”, định nghĩa là: “the careful study of the structure and behaviour of the physical world, especially by watching, measuring, and doing experiments, and the development of theories to describe the results of these activities” (Cambridge 4th).

Tạm dịch: “nghiên cứu cẩn thận cấu trúc và hành vi của thế giới vật lý, đặc biệt thông qua việc quan sát, đo lường và làm thí nghiệm, và phát triển các lý thuyết để miêu tả kết quả của những hoạt động đó”.

Mấu chốt của “khoa học” nằm ở sự “quan sát, đo lường và làm thí nghiệm”. Nói cách khác, làm khoa học là làm việc mang tính “định tính” và “định lượng”. Phải có “tư duy và suy luận” (định tính) và “số liệu” (định lượng). “Nhà khoa học”, trong tiếng Anh là “scientist”, tức người làm “science”.

Cho nên, gọi ai đó, hoặc ai đó tự nhận là “nhà khoa học”, thì cần phải xem người đó đã làm được cái gì, có bao nhiêu công trình và dự án liên quan đến “định tính” và “định lượng”. Tất cả phải thể hiện rõ ràng và công khai, vì đó là “định tính” và “định lượng”.

Thời nay, truyền thông hay gán cho một số người danh xưng “nhà khoa học” hay ai đó tự giới thiệu là “nhà khoa học”, đây là sự mạo nhận trắng trợn, gây ngộ nhận cho đại chúng.

Một từ khác liên quan là danh từ “expert” (chuyên gia) cũng bị lạm dụng quá mức.

Từ điển Cambridge 4th định nghĩa “expert” là “a person with a high level of knowledge or skill relating to a particular subject or activity.”

Tạm dịch: “người có kiến thức và kĩ năng ở mức độ cao liên quan đến một chủ đề hoặc hoạt động cụ thể”.

Dựa vào định nghĩa này, dễ thấy rằng, ở một chừng mực nhất định, một ai đó, muốn được gọi hoặc muốn tự xưng là “chuyên gia” trong lĩnh vực khoa học, thì phải thể hiện “kiến thức và kĩ năng ở mức độ cao” theo cách khoa học.

Muốn chứng minh cho “kiến thức và kĩ năng ở mức độ cao” trong khoa học thì cứ đưa ra bằng chứng “định tính” hoặc “định lượng” là dễ nhất. Cụ thể, đó là công bố bao nhiêu nghiên cứu, hoàn thành bao nhiêu dự án, thành tựu như thế nào? Chỉ cần vậy thôi. Nếu không làm được, thì chưa phải là “chuyên gia”. Nếu chỉ là “chuyên gia nội bộ”, thì đừng đêm danh xưng đó ra công chúng. Xưng hô sai, ngộ nhận, nhận bừa, nhận vơ chỉ làm rối loạn xã hội, lừa người, lừa mình.

Thời đại này là thời đại mà “khoa học” đang thống trị, cho nên, nói gì cũng “khoa học”, đi đâu cũng thấy bằng chứng “khoa học”, chỗ nào cũng xuất hiện “chuyên gia”. Đó cũng là hiện tượng bình thường; tuy nhiên, tôi nghĩ bất cứ ai muốn nhân danh, xưng hô hay dựa hơi “khoa học” thì phải chơi theo đúng luật của “khoa học”, vậy mới “khoa học”.

Làm giáo dục, làm y tế, làm kinh tế hay bất kì lĩnh vực gì, dù lâu năm hay không, cũng không hẳn đã là “chuyên gia” nếu không có gì chứng minh được. Trong thời đại này, chúng ta có rất nhiều cách để chứng minh và kiểm chứng một cách rõ ràng và cụ thể.

Bản thân tôi không hoàn toàn tin vào “khoa học” và cũng không quan tâm lắm đến nó, nhưng tôi đề cao sự chính xác và rõ ràng. Chỉ riêng việc dùng danh xưng hay xưng hô không đúng đã gây ra không biết bao nhiêu rối loạn trong xã hội, hiểu lầm và nhầm lẫn cho đại chúng.