Động từ giáo dục” trong tiếng Anh là “educate“.

Tra cứu trong từ điển Merriam-Webster thì thấy có vài nghĩa đáng chú ý:

  • to train by formal instruction especially in a skill, trade, or profession
  • to develop mentally, morally, or aesthetically especially by instruction
  • to provide with information
  • to persuade or condition to feel, believe, or act in a desired way

Tạm dịch: “giáo dục” là để [1] đào tạo kĩ năng làm việc [2] phát triển về mặt tinh thần, tạo đức, mỹ học [3] cung cấp thông tin [4] thuyết phục, làm cho người khác cảm thấy, tin tưởng và cư xử theo khuôn khổ.

Tra cứu trong từ điển Longman thì biết động từ “educategốc Latin là phân từ của educare, nghĩa là to bring up“. Trong “edu” phải có “care“. Tương tự trong tiếng Việt, một số người nói “dạy” và “dỗ“.


Trong suốt chiều dài lịch sử, từ sơ khai đến nay, để tồn tạisống được trong tập thể, cộng đồng và xã hội thì một cá nhân phải biết hai thứ.

Thứ nhất, tạm gọi là quy tắc [hoặc quy luật] để sống trong cộng đồng, từ cách thức sinh hoạt cá nhân, cho tới lễ nghi, cách cư xử, tôn ti trật tự v.v.. Ví dụ, một người phải biết cách tự chăm sóc bản thân, biết cách cư xử với mọi người, hiểu được trách nhiệm đối với bản thân và những người chung quanh, biết cách tư duy, biết suy nghĩ v.v.

Nho giáo (sáng lập bởi Khổng Tử) gọi những cái vừa nêu trên trong 5 chữ, đó là nhânlễnghĩatrítín. Nói chung, trước tiên phải học để cho giống con người [bình thường].

Thứ hai, tạm gọi là kĩ năng [và nghề nghiệp] để làm việc, tạo ra của cải, tự nuôi sống bản thân, gia đình; và sau đó là phục vụ cộng đồng [và xã hội]. Ví dụ, một người phải biết cách xây nhà, một người biết cách trồng trọt, chăn nuôi, sản xuất, kinh doanh, xây dựng v.v.. có hàng vạn kĩ năng nghề nghiệp.

Học hai cái nêu trên, dù là học cùng lúc, hay học cái trước – cái sau, có thể gọi chung là “giáo dục“.

Ban đầu thì giáo dục rất đơn giản, không cần chia môn, chia lớp, chia trường, hay định danh (gọi tên), cũng không quan trọng việc thi cử, điểm số và xếp hạng. Người đi trước biết bao nhiêu thì dạy lại cho người đi sau bấy nhiêu, dạy hết những thứ mình biết thì xem là dạy xong. Người học [cảm] thấy đã học đủ [để sử dụng] thì là học xong.

Qua thời gian, mọi chuyện được sắp xếp quy củ hơn, các ngôi trường được thành lập, chia thành từng cấp lớp dựa theo lứa tuổi, nội dung “giáo dục” chi tiết hơn, phân chia cụ thể theo từng môn, nhóm môn, từng chuyên ngành v.v.. Người dạy được chọn lọc hơn, bắt đầu hình thành hệ thống chứng chỉ và bằng cấp. Hệ thống giáo dục được định hình, từ mẫu giáo, tiểu học, trung học, rồi trường dạy nghề và trường đại học. Đại học chưa đủ thì bày ra sau đại học.

Hệ thống giáo dục phát triển theo chiều dọc (từ thấp lên cao) rồi phát triển theo chiều ngang (ngày càng bành trướng), mục tiêu cuối cùng vẫn là học để biết [cách] làm [con] ngườibiết [cách] lao động.

Khi hệ thống giáo dục ngày càng phát triển thì nó đã vượt ra ngoài mục đích là tạo ra con người vừa biết [cách] làm [con] người, vừa biết [cách] lao động, giáo dục bắt đầu bị lợi dụng để trở thành [1] công cụ tuyên truyền và [2] cỗ máy kinh doanh, bị đặt dưới sức ép phải phát triển liên tục và bành trướng. Chính vì điều đó, “giáo dục” cùng với sự truyền thông [đủ mạnh], luôn tìm mọi cách tác động vào suy nghĩ, niềm tin và hành động của từng người, làm cho khách hàng tin tưởng [gần như tuyệt đối] vào những sản phẩm, dịch vụ và giá trị [nhiều khi rất ảo] mà cỗ máy giáo dục tạo ra.

Vì áp lực tồn tại và phát triển, thay vì chỉ cần tập trung vào những thứ cốt lõi để biết [cách] làm [con] ngườibiết [cách] lao động, cỗ máy giáo dục đại chúng bắt đầu thêm những thứ rất thừa; không thật sự cần thiết [cho mỗi cá nhân]. Học ở xứ ta hay học ở xứ Tây thì cũng vậy, rất nhiều cái thừa, vấn đề là mức độ thừa trong từng môn học, từng ngành học, là cao hay thấp mà thôi.

Có lần tôi nghe ai đó nói học bằng tiến sĩ thiết kế nội thất, tiến sĩ du lịch, tiến sĩ nấu ăn v.v., nghe rất buồn cười. Tiến sĩ chuyên ngành quản lý giáo dục, nếu bỗng dưng sau một đêm, có đam mê làm nghề bơm hơi vá ép thì sẽ được gọi là tiến sĩ bơm hơi vá ép được không? Tôi thấy tên gọi này rất thú vị.

Nếu chỉ học hết phổ thông và đại học thì một người bình thường dành gần 1/4 cuộc đời (từ 12-18 năm) để đi học. Cũng phí thời gian, nhưng nhìn nhận một cách tích cực, nếu người nào có điều kiện đi học, xem đó là sở thích và lẽ sống, thì còn sống để đi học cũng xứng đáng, mãn nguyện lắm rồi.

Có lần, tôi thấy trên tường lớp học dán câu nói của Trang Tử: “Đời sống có hạn mà sự học thì vô hạn.” Tôi thì nghĩ khác một chút, kiếp này không học thì kiếp sau học tiếp, vậy có được không? Một quan điểm chỉ đúng trong một số ngữ cảnh nhất định mà thôi. Ra ngoài ngữ cảnh đó thì nó không đúng nữa.

Có người nói, học làm quái gì. Tôi nghĩ, không ai bài xích gì việc học, ở đây, ý muốn nói là học đúng cái cốt lõi, đủ để biết [cách] làm [con] ngườibiết [cách] lao động, là được. Có người nói việc học quan trọng, phải học bài bản. Đúng, vậy thì cứ xách cặp đi học hết nửa đời hoặc cả đời cũng được, không sao cả. Tất cả các quan điểm đều đáng được tôn trọng.

Đế chế Khmer, Đế quốc Mông Cổ, Đế quốc La Mã, Nhà nước Sparta, Nhà nước Athena, dù hùng mạnh, sản sinh ra tinh hoa đến mức nào thì cũng sụp đổ rồi. Đúng hay sai, mạnh hay yếu, là tùy vào từng thời điểm lịch sử.


Cách đây vài năm, tôi có viết một bài ngắn về “giáo dục” chia sẻ chút suy nghĩ. Lĩnh vực này luôn được tranh luận [nảy lửa] từ xưa đến nay, trong mỗi văn hóa, mỗi con người với nền tảng học vấn khác nhau thì lại có cách nhìn nhận khác nhau. Cứ thử một vấn đề “giáo dục” được công khai trên truyền thông, thì sẽ có hàng vạn ý kiến khác nhau. Một số ý kiến dựa trên chính những trải nghiệm của bản thân, một số dựa trên hệ thống kiến thức đã học, chuyên môn có, không chuyên môn cũng có v.v.

Cũng như nhiều chủ đề khác, có người xem nó quan trọng, có người xem nó không ra gì. Một nhóm người nhận được sự “giáo dục” như nhau, thì có người đề cao, có người xem bình thường, có người khinh thường, thậm chí có người chửi rủa. Mỗi người đều có số phận khác nhau, từ nền tảng gia đình, tố chất, tính cách, vận may v.v. cho nên quan điểm khác nhau cũng là chuyện bình thường.

Không ai đúng hoàn toàn, cũng không ai sai hoàn toàn. Người làm nghề kiến trúc thì nhìn nhận kiểu khác, người làm nghề bất động sản nhìn một kiểu, giáo viên thì có góc nhìn giáo viên, làm vận tải thì có góc nhìn của vận tải v.v. Xuất thân giàu sang thì nhìn kiểu sang giàu, xuất thân nghèo khó thì nhìn nhận kiểu nghèo khó v.v. Nhìn xa hơn, sống xứ nào thì thường nhìn nhận vấn đề theo hệ giá trị của xứ đó.

Việc đi học? có người nói, ai làm sao thì mình làm vậy, làm sao cho giống xã hội, chứ thật ra cần quái gì học nhiều; có người ủng hộ quan điểm này, thấy cũng chẳng cần học gì nhiều; có người thì cho rằng, vậy sao được, học tập rất quan trọng, phải học nhiều; có người thì cho rằng, quan trọng là được học với bậc thầy, hay bậc thường v.v.

“Đọc vạn quyển sách không bằng chu du vạn dặm; chu du vạn dặm không bằng thỉnh giáo vạn người; thỉnh giáo vạn người không bằng được minh sư chỉ lối; minh sư chỉ lối không bằng tự mình khai công khai ngộ.”


Hôm trước, tôi tình cờ xem đoạn phim ngắn trên trang Youtube, nói về một người ở Nepal, được người dân xem là một vị Phật tái sinh. Tôi tin vào điều này.

Bên dưới có một bình luận (comment) của một người tên James Morrison, tôi đọc thấy rất thú vị.

”Leave him alone. He thinks humans are stupid, and he’s right.” (nghĩa là, ”Hãy để anh ấy một mình. Anh ấy nghĩ mọi người đều ngu ngốc, và anh ấy đúng.”)

Bình luận này không rõ là ý gì, có thể làm một số người nghĩ đây là sự châm biếm và xúc phạm; với một số người thì bình luận này không là gì cả. Bình luận thì cũng chỉ là bình luận thôi. Và bên dưới là hàng loạt các bình luận khác trả lời (reply), giống như một xã hội thu nhỏ trong những bình luận.

Đức tin của bạn, người khác có tin hay không xem nó ra gì đó là vấn đề cá nhân của họ. Quan niệm về “giáo dục” cũng vậy thôi. Chúng tôi hay nói đùa rằng, trình bày, chia sẻ, trao đổi, và thậm chí chỉ trích lẫn nhau [để học hỏi] là điều bình thường. Mỗi người trưởng thành đều có sự tự ý thức. Mỗi thời mỗi khác, mỗi người mỗi khác; vì vậy, đừng đem hệ giá trị của mình áp đặt lung tung cho người khác.


Tham khảo bài viết