Trong tiếng Anh, có môn “hình thái học” (morphology) giúp ta hiểu rõ cách chia tách và cấu tạo của một từ để từ đó phân tích và hiểu rõ hơn nghĩa của nó. Cũng không hoàn toàn là chính xác, nhưng cũng là một “thú vui” (hobby).

Lấy ví dụ sau. Động từ “educate” nghĩa là “to teach a child at a school, college, or university”.(Longman Dictionary of Contemporary English 6th).

(tạm dịch: “giáo dục” là “dạy, đặc biệt là dạy trong hệ thống trường học”)

Tương tự, “education” nghĩa là “the process of teaching or learning, especially in a school or college, or the knowledge that you get from this”. (Cambridge Advanced Learner’s Dictionary 4th).

(tạm dịch: “giáo dục/ sự giáo dục” là “quá trình dạy và học, đặc biệt là trong hệ thống trường học hoặc đại học, hoặc kiến thức có được từ quá trình đó”)

Bản chất của việc dạy (teaching) không có gì sai. Tuy nhiên, việc dạy trong nhà trường (education) thì luôn theo một định hướng và phục vụ cho mục đích chính trị, kinh tế, và xã hội nhất định nào đó.

Cho nên, chúng ta trân trọng việc học (learning) và việc dạy (teaching) đơn thuần, còn đối với sự giáo dục (education) thì còn phải tùy trường hợp, tùy điều kiện và hoàn cảnh xã hội. “Education” cũng có thể tốt, nhưng cũng có thể xấu.

Cũng nói thêm, nếu phân tích thêm về văn hóa xã hội, suốt chiều dài lịch sử, ta dễ dàng thấy rằng “giáo dục” đã không ít lần là công cụ cho nhiều tổ chức và thể chế. Khá ngẫu nhiên, chữ “giáo” trong “giáo dục” cũng giống như chữ “giáo” trong “giáo phái” hay “tôn giáo” [ý kiến chủ quan của tác giả].


“Teaching” và “learning” đơn thuần có bản chất tốt đẹp, nhưng nếu đặt vào bối cảnh trường học, chịu sự quản lý và kiểm soát để phục vụ cho các mục đích chính trị, kinh tế và xã hội nhất định thì cũng nên được cân nhắc lại ở nhiều khía cạnh, góc độ và trường hợp khác nhau. 

Muốn nói “education” là tốt hay xấu thì còn phải tùy vào nhiều yếu tố. Trong xã hội ngày nay, “education” không khác gì một ngành công nghiệp phụ trợ (supporting industries). Góp phần không nhỏ, giúp “bôi trơn” và “truyền thông” cho nhiều lĩnh vực khác.

Nói riêng trong khi viết tiếng Anh, chúng ta viết câu “Education plays an important role in society.” là suy nghĩ và lối viết hơi chủ quan. Ở một mức độ nào đó, “education” cũng là “tool to rule” hoặc “tool to control” thì làm sao mà quan trọng cho cả xã hội? chỉ là cho một nhóm người nào đó mà thôi.

Nên viết là “Education, which aims to enlighten people, plays an important role in society”.