#105 – BÀN VỀ “ÂM VỊ”

Hôm trước, cuối giờ học, hoàn tất mọi thủ tục và điểm số, lớp về gần hết. Có vài đứa chờ học ca sau môn khác ngồi lại. Có bạn sinh viên hỏi tôi: có cách nào đậu môn “Âm vị” không? Tôi có nói lớt phớt cho các bạn, đại ý là “hên xui” chứ làm gì có cách.

Tôi cũng không biết là học “Âm vị” là các bạn học cái gì. Từ này mình nghe thì mình nói theo thôi chứ thật ra mình không biết “Âm vị” là cái gì. Nhiều từ, dịch sang tiếng Việt, nghe thì cũng “sang chảnh”, chứ thật ra rất tối nghĩa.

Có nhiều “branch” và “sub-field” trong ngôn ngữ học (linguitics). Nếu chỉ “nghiên cứu” đơn thuần về âm thanh (sound) thì có 2 môn, đó là:

  • phonetics: học về âm do con người phát ra
  • phonology: học về âm trong một ngôn ngữ nào đó (ví dụ tiếng Anh)

Hồi xưa lúc tôi là sinh viên, có học qua môn Phonetics & Phonology. Thực tế, lúc đó tôi cũng rất mơ hồ về môn học này, học để qua môn là chính. Chỉ sau này, có điều kiện nghiên cứu kĩ hơn thì mới sáng tỏ đôi chút.


Đố các bạn, học mấy cái này để làm gì?

Về mặt lý thuyết, học mấy cái này là để hiểu rõ cấu tạo của âm, để phát âm đúng và chỉ cho người khác cách phát âm. Người ta sẽ lý giải rằng, các bạn phải học cái sau này, sau này làm giáo viên tiếng Anh, phải hiểu bản chất của từng âm. Khi dạy phát âm cho học viên, nếu cần sẽ chỉ rõ bản chất của từng âm, để cho học viên biết mà phát âm cho “chuẩn”.

Ví dụ cái âm “m” trong tiếng Anh, đó là âm “bilabial” (hai môi) và “nasal” (lưỡi), tức là khi phát âm, môi phải chậm môi, đẩy hơi lên mũi thì mới “chuẩn”. Tiếng Anh có mấy chục âm thì có mấy chục quy tắc; và rất nhiều từ chuyên môn cần phải hiểu.

Thực tế, đối với học viên thông thường, chỉ học tiếng Anh như một công cụ, thì càng học quy tắc, càng rắc rối.

Nói chung, bao biện và thậm chí là ngụy biện đủ kiểu để có cái mà dạy. Thật ra, nếu chỉ cần dạy và học phát âm, cứ coi vài cái “video clip” là biết, cần gì học nhiều. Đối với học viên thông thường, nhìn miệng bắt chước là đủ chứ không rảnh mà học nhiều.

Phải hiểu rằng “phonetics” và “phonology” là hai lĩnh vực nghiên cứu hẹp. Ứng dụng thực tế của nó như thế nào thì không có nhiều người biết, thậm chí nhiều người đang dạy nó cũng không biết. Từ xưa (mấy chục năm trước đến nay) học mấy môn này có vẻ là “nghiêm túc” và “sâu” nhưng thực ra là ở mức độ rất thấp mà thôi.

Một cái rất cần thiết khi học “phonetics” hay “phonology”, đó là, phòng thí nghiệm (lab). Để làm gì?

Để đo được tần số (frequency) và các sóng âm (wave sound), để từ đó biết rõ từng âm. Về mặt kĩ thuật, đo được từng âm, từng từ, cụm từ và cả câu. Từ đó biết được biên độ, sai số và những thông số liên quan. Sau đó tiến tới giả lập (simulation) và ứng dụng vào việc xây dựng các hệ thống nhận diện âm thanh và giọng nói (sound & voice recognition). Mấy cái này chính là cốt lõi để tạo ra “Siri” hay “Google voice” mà chúng ta đang dùng. Và tiến tới là xây dựng những hệ thống “machine leanring” (máy học) hay “artificial intelligence” (trí tuệ nhân tạo). Ứng dụng như vậy mới “đẻ ra tiền”, mới xây dựng được cả ngành công nghiệp.

Tương tự, không có hiểu biết chuyên sâu về “syntax”, “semantics”/ “pragmatics” hay “discourse” thì khó có thể xây dựng được công cụ “Google Translate” mà mọi người đang sử dụng. Công cụ “Google Translate” hiện nay vẫn còn “kém” là do hiểu biết về ngôn ngữ học của đội ngũ kĩ sư còn “hạn chế” cũng như những rào cản kĩ thuật.

Dĩ nhiên, để làm những chuyện này, cần kiến thức liên ngành (interdiscipline) trong ngôn ngữ học và kết hợp với công nghệ thông tin. Người ta còn có cả một ngành học liên ngành khác, đó là “computational linguistics”.

Sinh viên học ở trường chỉ là học lớt phớt “cho vui” mà thôi. Vấn đề là học thì phải học cho tới, còn học không tới thì cũng như không học gì và không làm được gì.

Muốn học lên đỉnh cao và ứng dụng sâu thì rất khó vì không phải trường nào cũng dạy nổi, và cũng cần phải có môi trường xã hội tốt đúng nghĩa.


Hôm bữa có bạn sinh viên hỏi, thầy đọc sách ở đâu? Thực ra, tôi ít đọc sách. Những cái tôi viết, không có trong sách nào cả. Có câu tục ngữ: “Đi một ngày đàng, học một sàn khôn”. Hôm trước, có bạn “comment” trên trang Facebook của tôi, “trăm nghe không bằng một thấy thầy ơi”.

Thực ra, các bạn cần hiểu rằng, đó là tư duy nhận thức ở tầng thứ rất thấp.